İki ekonomi terimi olan züppe etkisi ve gösterişçi tüketim aslında ismen bakınca aynı şeyden bahsediyor gibiler. Ancak aralarında ufak farklılıklar var. Gösterişçi tüketim (İngilizce literatürde conspicuous consumption) dediğimizde Instagram Effect olsa gerek günümüze işaret etmemiz beklenebilir. Ancak bu tüketim eğiliminin tarihçesi çok daha eskidir. Gelin bu yazıda bu farkları tanıyalım ve beraberinde kendimizi sorgulayalım.
Ekonomist ve sosyolog Thorstein Veblen’in (1857–1929) Aylak Sınıfın Teorisinin oluşmasını sağlayan kitabı ‘’Theory of the Leisure Class: An Economic Study of Institutions’’ 1899’da yayımlanmıştır. Tüketim davranışlarını inceleyen kitap günümüzde hala araştırmalara konu olmaktadır. Bu kitapta ele alınan tüketim davranışı, insanın gözüne sokmak için yapılan tüketimdir aslında. 19. ve 20. Yüzyıllarda devam eden İkinci Sanayi Devrimi sırasında sermaye birikimiyle, yeni zengin sosyal sınıf oluştu. Veblen, bu sınıfın davranışsal özelliklerini tanımlamak istedi. Bu kitle; servetlerini, toplumsal güçlerini ve prestijlerini alenen gösterme ihtiyacı (!) hissediyordu.
GÖSTERİŞÇİ TÜKETİM
Tüketimlerini, gelirlerini ya da birikmiş devasa servetlerini belki de asla kullanmayacakları lüks mal ve hizmetler için çılgınca harcıyorlardı. Bu onlar için, sosyal statüye ulaşmanın veya ona ulaşılmışsa sürdürmenin bir yoluydu. Yani üstün sosyo-ekonomik durumumuzu sergileyelim de düşman çatlatalım diyor gibiydiler. Ama ”insanlar kıskançlıktan perişan olsun” istekleri kadar, statülerini korumanın bir yolu olarak da gördüler bu davranışlarını. Tabii bu konuyu sadece harcamalar üzerinde düşünmeyelim. Aslı Kurşuncu yüksek lisans tezinde bu davranış için ‘’Bebek İsimleri’’ hakkında yapılan bir araştırmadan bahsetmiş ve şöyle açıklamış:
‘’ Veblen, Aylak Sınıfın Teorisi (1899) eserinde tüm sosyal sınıflar bir üst sınıfın değer yargılarını, beğenilerini ve tarzlarını kendilerininmiş gibi benimsemekte ve üst sınıfın yaşam biçimlerini örnek almaktadır. Steven D. Levitt ve Stephen J.Dubner (2009) tarafından gerçekleştirilen araştırmaya göre, üst sosyal sınıflarda popüler olan bebek isimleri ilerleyen yıllarda alt sosyal sınıflarda kullanılmaya başlamaktadır. Üst sosyal sınıf ise bu isimlerden vazgeçerek farklı bebek isimlerini yönelmekte, alt sosyal sınıflar ise yıllar içerisinde bu isimler ile aşina olarak bebeklerine bu isimleri vermektedirler. ’’
ZÜPPE ETKİSİ
Bu tüketim davranışı, ekonominin en önemli isimlerinden John Maynard Keynes tarafından ortaya atılmıştır. Burada hayali statüyü koruma çabası var. Ekonomide Züppe Etkisi (İngilizce literatürde snob effect) olarak adlandırılan davranışlar, daha yüksek gelir düzeyine sahip bireylerin belirli bir mala olan talebinin, düşük gelir düzeyindekilerin talebi ile ters orantılı olduğunu açıklar. “Züppe etkisi”, diğer mikroekonomik modellerden farklıdır. Çünkü talep eğrisi, normal malların tipik negatif eğimli talep eğrisinden ziyade pozitif bir eğime sahip olabilir.
Görsel: Mahfi Eğilmez
Bu durum, pahalı mallara sahip olma arzusundan kaynaklanmaktadır. Ayrıcalıklı ürünler kullanmak isteyen tüketiciler için fiyat kalitedir. Bu mallar genellikle yüksek bir ekonomik değere sahiptir, ancak pratik değeri düşüktür. Bu mallar ne kadar ulaşılamazlarsa, züppe etkisi o kadar yüksek olur. Örnek olarak nadir sanat eserleri, tasarımcı kıyafetleri ve spor arabaları verilebilir. Ya da ”Aman Ali Rıza Bey gerekirse kredi çek, o bin yıldızlı otelde bir selfie çektir bana.”
Yalın Alpay’ın konuyu açıkladığı videoyu da izleyebilirsiniz. Kendisi Züppe Etkisinin sadece maddi bir olgu olmadığını açıklıyor.
İster snob ister gösterişçi olsun; bugün birleşip bir parti kursalar, ”Tembeliz ama duyarsızca, çılgınca tüketiriz.” gibi bir slogan kullanabilirler.
Konu hakkında güzel bir makale: Cansu GÜLEÇ; THORSTEIN VEBLEN VE GÖSTERİŞÇİ TÜKETİM KAVRAMI https://dergipark.org.tr